2005'de Türk Lirasında 6 Sıfır Atıldı, Peki Sonra Maaşlar mı Kazandı, Market Rafları mı?

Asıl soru şudur:

Türk Lirasından 6 sıfır atılmadan önce satın alınabilen ürünlere bugün ulaşmak daha mı kolay, daha mı zor?

Bu sorunun cevabını vermek için 6 sıfırlı Türk lirası dönemiyle bugünün temel gıda ürünlerindeki fiyat artışları ile maaş ve gelir artışlarını karşılaştırdık.

Paranın Gerçek Değeri Nedir?

Ekonomide paranın değeri, üzerinde yazan rakamla değil, satın alabildiği ürün miktarıyla ölçülür.

Bir başka ifadeyle:

Önemli olan cebinizde kaç lira olduğu değil, o lirayla ne alabildiğinizdir.

Türkiye İstatistik Kurumu’na göre enflasyon; fiyatlar genel seviyesindeki sürekli artış nedeniyle paranın satın alma gücünün azalması anlamına gelir. Bu nedenle maaşların artmış olması tek başına refahın arttığını göstermeyebilir. Eğer ürün fiyatları gelirlerden daha hızlı yükseliyorsa satın alma gücü düşer.

Neden "Poşet" Metaforu?

2005 yılında Türk Lirası'ndan altı sıfır atıldı. Eski parayla 1.000.000 TL, yeni sistemde 1 TL'ye dönüştü.

Bugün 1 TL ile marketten alınabilecek ürün sayısı oldukça sınırlı. Hatta birçok markette 1 TL'lik değerin sembolik karşılığı neredeyse yalnızca bir alışveriş poşeti olarak görülüyor.

Bu nedenle çalışmamızda bir "satın alma gücü göstergesi" olarak poşet metaforunu kullandık. Amaç ekonomi teorisi anlatmak değil, vatandaşın günlük hayatta hissettiği değişimi somutlaştırmaktır.

Tablo Ne Söylüyor?

Araştırmamızda temel tüketim ürünlerinin 2003-2026 dönemindeki fiyat artış oranları ile çeşitli gelir gruplarındaki maaş artışları karşılaştırıldı. Ortaya çıkan tablo dikkat çekici:

Siyah Zeytin

Ürün fiyat artışı: %39.497En düşük memur maaşı artışı: %15.690

Siyah zeytindeki fiyat artışı, karşılaştırılan gelir artışının yaklaşık 2,5 katına ulaşmış durumda.

Domates

Ürün fiyat artışı: %22.961En düşük memur maaşı artışı: %15.690

Domates fiyatlarındaki yükseliş, maaş artışlarını belirgin şekilde geride bırakıyor.

Maydanoz

Ürün fiyat artışı: %23.800Asgari ücret artışı: %15.137

Gündelik hayatta küçük görünen ürünlerde dahi ciddi fiyat değişimleri yaşanmış durumda.

Simit

Ürün fiyat artışı: %18.650Asgari ücret artışı: %15.137

Toplumun en temel tüketim ürünlerinden biri olan simitte bile fiyat artışı gelir artışlarının üzerinde gerçekleşmiş görünüyor.

Genel Görünüm (Tablonun Bütünü)

Araştırmanın geneline bakıldığında farklı ürün gruplarında şu tablo ortaya çıkmaktadır:

• Bulgur: %14.533 artış | En yüksek memur maaşı: %6.284
• Peynir: %13.706 artış | Ortalama memur maaşı: %11.775
• Soğan: %15.233 artış | Ortalama memur maaşı: %11.775
• Tereyağ: %19.080 artış | En düşük memur maaşı: %15.690
• Ekmek: %12.124 artış | Ortalama memur maaşı: %11.775
• Kahve: %9.899 artış | En yüksek memur maaşı: %6.284
• Su: %7.395 artış | Emekli memur aylığı: %6.243
• Et: %6.195 artış | Emekli memur aylığı: %6.243
• Yeşil zeytin: %15.260 artış | En düşük SSK emekli aylığı: %7.937

Bir Kilo Zeytin Kaç Poşet Ediyor?

Verilere farklı bir açıdan bakalım.

Yaklaşık yirmi yıl önce 3,5 milyon lira ile alınabilen bir kilogram zeytinin karşılığı bugün sadece sayısal bir dönüşüm değil, satın alma gücündeki ciddi değişimi temsil etmektedir.

Burada kullanılan “3,5 milyon liralık zeytin bugün 3,5 poşet ediyor” ifadesi teknik bir ekonomik hesaplama değil, ekonomik dönüşümü görünür kılmak için kullanılan sembolik bir anlatımdır.

Çünkü vatandaş ekonomiyi endekslerle değil, market raflarında yaşar.

Maaşlar Arttı Ama Yeterli Oldu mu?

Memur maaşları arttıEmekli aylıkları arttıAsgari ücret arttı

Ancak temel gıda ürünlerinin önemli bir bölümünde fiyat artışları, birçok gelir kalemindeki artış oranlarını aşmış durumda.

Bu durum, günlük yaşamda hissedilen ekonomik baskının temel nedenlerinden biri olarak değerlendirilebilir.

Sonuç: Ekonomi Rakamlarla Değil, Sepetle Ölçülür

Ekonomik göstergeler önemlidir. Ancak vatandaş için en somut ölçü şudur:

Maaşıyla kaç kilogram zeytin, kaç ekmek, kaç kilogram peynir veya kaç litre su alabildiği…

Türk Lirasından 6 sıfır atılmadan önceki dönemle bugüne bakıldığında, birçok temel ürünün fiyat artışının gelir artışlarının üzerinde olduğu görülmektedir.

Bu nedenle ekonomik refahı değerlendirirken yalnızca maaş artışlarına değil, satın alma gücüne de bakmak gerekir.

Çünkü ekonominin gerçek ölçüsü cebimizdeki para değil, o parayla doldurabildiğimiz market sepetidir.